Rośliny wodne - wzorcowe kolekcje grzybieni

alt

.: Start : Wzorcowe kolekcje grzybieni (Nymhaea) : Tabela barwnych odmian grzybieni (Nymphaea) :.

 

WZORCOWE KOLEKCJE GRZYBIENI (NYMPHAEA) W OGRODACH BOTANICZNYCH
dr Ryszard Kamiński, 50-325 Wrocław, ul. Sienkiewicza 23' Ogród Botaniczny Uniwersytetu Wrocławskiego
E-mail: kaminskr.@biol.uni.wroc.pl ; tel. 0/ 71-322 50 45


Wstęp

Ukazywanie różnorodności form roślinnych oraz sugestie odnośnie urządzania terenów zielonych i ich specyficznych fragmentów z wykorzystaniem tejże różnorodności są fragmentem jednego z wielu zadań Ogrodów Botanicznych jakim jest edukacja botaniczna społeczeństwa. Cel ten osiągany jest poprzez gromadzenie gatunków oraz odmian naturalnych i sztucznych drzew, krzewów i roślin zielnych, a także odpowiednie ich wkomponowywanie w istniejące krajobrazy ogrodów. Rośliny wodne, a wśród nich grzybienie zimotrwałe (liczące około 250 taksonów) są grupą roślin najsłabiej prezentowaną w Ogrodach Botanicznych. Główną przyczyną jest brak odpowiedniej wielkości i jakości powierzchni uprawowych. Pomimo to, wykorzystując nawet niewielkie naturalne i sztuczne akweny wodne istniejące w Ogrodach Botanicznych, poprzez odpowiedni dobór niewielkiej liczby taksonów można zwiedzającym uzmysłowić bogactwo tej grupy roślin.

Istotne cechy roślin

Biorąc pod uwagę wymagania uprawowe oraz sposób rozmnażania się grzybieni przy projektowaniu ekspozycji tych roślin należy podzielić je na trzy grupy;

a. gatunki i odmiany naturalne (także karłowe odporne na niskie temperatury) rozmnażające się wegetatywnie i generatywnie przy pomocy nasion. Aby zapobiec wymieszaniu się roślin należy uprawiać je w odrębnych zbiornikach wodnych.

b. hodowlane odmiany karłowe rozmnażające się tylko wegetatywnie, rosnące w wodzie 20-30 (max.40) cm głębokiej, mniej odporne na niskie temperatury. Odmiany te w ogrodach Polski zachodniej można uprawiać w podłożu zbiorników naturalnych. W pozostałej części kraju istnieje niebezpieczeństwo wystąpienia grubej pokrywy lodowej i lekkiego przemrożenia kłączy co jest niebezpieczne dla uprawianych roślin. Tu należy uprawiać je w kontenerach, a w okresie późno jesiennym zabierać do chłodnych pomieszczeń (temp. ok.4oC) lub umieszczać w głębszych partiach zbiorników wodnych. Odmiany pośrednie, często opisywane jako karłowe, mogą być uprawiane do głębokości 60cm. Umieszczono je w tab. 1.

c. odmiany pozostałe rozmnażające się wegetatywnie uprawiane w wodzie o głębokości 50-150 cm


Należy tu zaznaczyć, iż niekiedy kwiaty zapylone przez owady pyłkiem innych odmian mogą wydawać nasiona z których wyrastają rośliny o kwiatach białych lub czasami różowych. Jest to naturalne biorąc pod uwagę genezę odmian barwnych. Część z nich otrzymano przez skrzyżowanie gatunków zimotrwałych bądź ich selektów (N. tuberosa x N. alba ˝Candidissima" = ˝Caroliniana"), lub wieloletnią selekcję materiału roślinnego uzyskiwanego z wysiewanych nasion gatunków dzikich i ich późniejszych selektów (˝Froebeli" - 40 lat selekcji z N. alba var. rubra). Olbrzymia większość to efekt krzyżowania gatunków i odmian zimotrwałych z gatunkami subtropikalnymi. Tak uzyskane odmiany otrzymały mrozoodporność po gatunkach zimotrwałych, a wiele innych cech (kształt, barwę kwiatu i liści oraz niekiedy zapach) także po gatunkach subtropikalnych. W przypadku wydania przez nie nasion, w naszym klimacie wyrastają tylko rośliny z przewagą cech roślin zimotrwałych; stąd więc tylko kwiaty białe lub różowe.

Z powyższego podziału wyraźnie widać, iż najistotniejszym czynnikiem jaki należy uwzględnić przy tworzeniu takiej kolekcji jest głębokość wody w zbiornikach które mamy do dyspozycji. Głębokość jest ważnym czynnikiem wpływającym na naturalny wygląd roślin (wielkość i charakter wzrostu ich kwiatów) oraz intensywność kwitnienia. Olbrzymia większość odmian ma kwiaty pływające po powierzchni wody, jednakże rośliny te posadzone w zbyt płytkiej wodzie, szczególnie przy większym ich zwarciu wynoszą kwiaty ponad lustro wody co nie jest naturalne dla nich. Nieliczne odmiany, głównie o kwiatach gwiaździstych z reguły mają kwiaty wyniesione. Posadzenie ich zbyt głęboko często niweluje tę cechę. Intensywność kwitnienia wyrażana liczbą wytwarzanych kwiatów przez jedną roślinę w sezonie wegetacyjnym oraz wielkość kwiatów u wielu odmian także jest skorelowana z głębokością wody. Jak podaje Hřibal (1985) np. siedmioletnie rośliny odmiany "Charles de Meurville" o dużych czerwonych kwiatach rosnące na optymalnej dla nich głębokości 70 cm miały średnio 58 kwiatów w sezonie, rosnące w wodzie zbyt głębokiej (100-115cm) -42 kwiaty, w zbyt płytkiej (37-55cm) średnio 36 kwiatów. Tak więc rośliny posadzone zbyt płytko charakteryzują się mniejszą liczbą mniejszych kwiatów, rośliny posadzone zbyt głęboko mają także mniej kwiatów, które w zależności od odmiany mogą być mniejsze lub większe jak zazwyczaj.

Do pokazania zróżnicowania tej grupy roślin, przy minimalnych nasadzeniach (najmniejszej liczbie gatunków i odmian), należy wykorzystać najbardziej widoczne i charakterystyczne cechy grzybieni, jakimi są wielkość roślin, kształt i barwa kwiatów, oraz kolor ich liści.
Wielkość roślin

Generalnie wyróżnia się dwa typy grzybieni tj. karłowe rosnące w wodzie o głębokości 10-30 (40)cm o małych kwiatach i liściach, oraz pozostałe wśród których fachowcy wyróżniają 2 (niekiedy 3) grupy roślin dla których optymalne głębokości wody wg skali dwustopniowej wynoszą 40-80cm oraz 70-150cm. Zasadą jest tu, iż wielkość (średnica) kwiatów na ogół skorelowana jest z wielkością roślin.

Kształt kwiatów

Istnieją dwa systemy określania kształtów kwiatów Nymphaea. W pierwszym, najczęściej stosowanym lecz subiektywnym, nazwy kształtów kwiatów kojarzone są z kształtami i nazwami popularnych przedmiotów powszechnego użytku oraz innych charakterystycznych kwiatów. Bardziej precyzyjny drugi system, zaproponowany przez Hřibala (1985), posługuje się indeksem będącym iloczynem długości do szerokości płatków korony, któremu przyporządkowuje niektóre nazwy z pierwszego systemu Jak bardzo obydwa systemy nie pokrywają się ze sobą, na przykładzie kilku odmian grzybieni przedstawia poniższe zestawienie.

  

system oparty o index (wart. indexu) odmiana Nymphaea oraz kształt jej kwiatów wg. pierwszego systemu (tradycyjnego)
szeroko miskowate (1,6-1,8) Chrysantha - kuliste
Senegal - miskowate
średnio miskowate (1.81-1,99) Gonnere - chryzantemowe, kulisty
Fabiola - filiżankowy do miskowatego
kulisto miskowate (2,00-2,24) James Brydon - kuliste
szeroko szalkowate (2,25-2,49) Froebeli - kielichowe
Conqueror - miskowate
Gloriosa - filiżankowe
średnio szalkowate (2,50-2,74) Hermine - tulipanowe
Odalisque -promienisty
wąsko szalkowate (2,75-2,99) W.B.Shaw - gwiażdziste
gwiaździste (3,00-3,80) Colonel A.J Welch -gwiaździste
Newton - promieniste

 

Do naszych celów proponuję przyjąć następujące kształty w pełni rozwiniętych kwiatów:

-kielichowe - należą tu nieliczne odmiany z kwiatami kielichowatymi i kilka odmian o kwiatach tulipanowatych,

-filiżankowe (klasyczne) - zawierające pozostałe odmiany o kwiatach tulipanowych, oraz wszystkie mające kwiaty promieniste, miskowate i filiżankowe,

-kuliste - należeć tu będą także niektóre odmiany o kwiatach opisywanych jako promieniste,

-chryzantemowe - odmiany o kwiatach wielopłatkowych (tzw. pełnych), których kształt może być różny,

-gwiaździste (na ogół wyniesione ponad zwierciadło wody)

Barwa kwiatów

Podstawowe kolory to: biały, żółty, różowe i czerwone (w różnych odcieniach) oraz biało-(różowe)czerwone charakteryzujące się białymi końcami płatków i różowymi lub czerwonymi środkami kwiatów. Do tego należy dodać kwiaty zmienne wraz z wiekiem: młode - najczęściej żółte, żółto-pomarańczowe, starsze- morelowe, morelowo-łososiowe , a najstarsze - łososiowo-miedziane aż do czerwonych. Wiele odmian w pierwszym roku kwitnienia ma kwiaty słabiej wybarwione jak później. U nielicznych odmian jest to cecha trwała, związana z wiekiem kwiatów (np.u Rosennymphe młode jednodniowe kwiaty są białe, następnie przybierają barwę jasno różową).

Barwa liści

Młode liście grzybieni są mniej lub bardziej brunatno-zielone. U wielu roślin barwa brunatna dość szybko zanika, jednakże u niektórych odmian otrzymuje się nieomal aż do schyłkowej fazy rozwoju liścia. Drugą grupę stanowią odmiany o liściach (tzw. marmurkowanych) pokrytych wyraźnymi, różnej wielkości i kształtu brązowymi plamami, na ogół tracących swą intensywność wraz z wiekiem. Tutaj także należy zaliczyć Arc-en-Ciel jedyną odmianę o liściach biało-, żółto-, a niekiedy czerwono plamkowanych. Także w tej grupie zielone partie liścia często są podbarwione kolorem brunatnym. Takie odmiany oglądane z większej odległości sprawiają wrażenie roślin brunatnolistnych. Z tego powodu do naszych celów proponuję wyróżnienie 2 grup roślin. Do pierwszej (zielonolistnej) zaliczymy odmiany o liściach czysto zielonych i zielonych plamkowanych jednakże z większej odległości wyglądające na liście zielone, do drugiej (zielono-brunatnolistnej) - odmiany których liście, bez względu na to czy są plamkowane czy też nie przez długi okres czasu - szczególnie wiosną i wczesnym latem gdy przeważają liście młode, sprawiają wrażenie brązowawych.

Proponowane gatunki i odmiany w poszczególnych grupach roślin

Ad. a. Większość gatunków i naturalnych odmian zimotrwałych grzybieni ma zielone liście i białe filiżankowe kwiaty. Typowymi ich przedstawicielami jest krajowa Nymphaea candida C.Presl, oraz N. alba L. Zielone liście i wyraźnie różowe bądź czerwone kwiaty ma rosnąca w Skandynawii N. alba var. rubra oraz północnoamerykańska N. odorata Aiton var. rosea. Pozostałe odmiany określane niekiedy jako różowe mają w zasadzie kwiaty białe lekko podbarwione różem. Jedynymi odmianami o liściach plamkowanych, mające małe 3-6cm średnicy, białe kwiaty są karłowe (podobnie jak pozostałe odmiany N. tetragona Georgi) N. tetragona Georgii var. angusta f. orientalis oraz N. tetragona var. angusta f. indica. Obydwie odmiany są mrozoodporne a rosną w Chinach i Japonii. Bardzo ciekawym "pseudokarłowym" gatunkiem jest N. fennica Mela. Rośnie w Finlandii, wielkością liści i kwiatów przypomina uprzednio wymienione odmiany lecz zasiedla wody do głębokości 180cm.

Ad. b. Typowych karłowych kultywarów, podobnych wielkością do N. tetragona jest bardzo mało. Do nich należy:
-Helvola (s. Pygmaea Helvola)- kwiaty żółte, filiżankowo-gwiaździste o średnicy 3-4cm, liście zielone, plamkowane.
-Galatee - kw.różowe, filiżankowe, ? 9-12cm, liście zielono-purpurowe, plamkowane,
-Laydekeri Liliacea- kw. karminowe, filiżankowe, ? 7-9cm, liście zielono-purpurowe, plamkowane,
-Laydekeri Fulgens - kw. czerwone, tulipanowe, ? do10cm, liście zielono-brunatne, plamkowane,
-Ellisiana - kw. czerwone, kielichowe, ? ca 10cm, liście zielone,
-Indiana - kw. zmienne, tulipanowo-gwiaździste, ? 8-9cm, liście zielono-brunatne, plamkowane,
-Chrysantha, Aurora, Seignouretti - trzy podobne do siebie odmiany o małych ,zmiennych filiżankowych, kwiatach (? 6-9cm) i plamkowanych, zielono-purpurowych iściach.

Ad c. Pozostałe kultywary Nymphaea można podzielić (bazując na uprzednio wymienionych założeniach) na kilkadziesiąt grup różniących się od siebie, które wyszczególnione są w tabeli nr 1. Zawiera ona nieomal 90 europejskich odmian grzybieni oraz kilkanaście amerykańskich. W latach 80-tych do Europy sprowadzono kilkadziesiąt odmian grzybieni zimotrwałych wyhodowanych w Stanach Zjednoczonych. Po przetestowaniu ich przydatności w naszych warunkach klimatycznych część z nich jest już oferowana przez zachodnie firmy handlowe. Niektóre z nich zostały umieszczone w omawianej tabeli.
Odmiany szczególnie polecane, a więc dobrze rosnące i obficie kwitnące oraz najlepiej reprezentujące daną grupę wyróżniono (w tekście i w tabeli) drukiem pogrubionym


Literatura

Hřibal V., 1985. Voda v zahrade a vodni rostliny., Statni Zemedelske Nakladatelstvi, Praha.
Masters O. Ch, 1974. Encyclopedia of the water-lily., T.F.H. Publications, Inc. Ltd.
Wachter K., 1998. Seerosen. Winterharte und tropische Nymphaeaceen., Eugen Ulmer GmbH &Co. Verlag. ISBN 3-8001-6635-6

 

 

Piotr Baszucki ©2001-2003 SRWiA,Sebastian Gąsior 2016