alt

 

     Czy można zagłaskać kota na śmierć?  (X)
(Rzecz o restytucji ginących gatunków)

W 1987 roku wprowadzono pojęcie „domen pojęciowych”: metafory pojęciowe powstają jako skutek systematycznego powiązania dwóch różnych domen pojęciowych, z których jedna (X)funkcjonuje jako domena docelowa, zaś druga jako domena źródłowa (Y) metaforycznego rzutowania. W ten sposób X rozumiana jest jako Y. (Wikipedia)

W ramach Konwencji o Różnorodności Biologicznej (CBD) rządy na całym świecie przyjęły zmienioną i uaktualnioną Globalną Strategię Ochrony Roślin (GSPC), która zmierza do powstrzymania dalszego zmniejszania się różnorodności roślin. W ślad za tym w 2011 r. Unia Europejska (UE) przyjęła strategię ochrony i poprawy stanu różnorodności biologicznej w Europie w ciągu następnej dekady (CdP10). Strategia ta określiła sześć priorytetowych celów obejmujących główne czynniki zmniejszania się różnorodności biologicznej i umożliwiających ograniczenie najsilniejszych presji na przyrodę. Jednym z wielu z preferowanych działań jest zwiększenie wysiłków na rzecz ochrony gatunków i ich siedlisk, m.in. przezoptymalizację przepisów prawnych oraz zintensyfikowanie ochrony czynnej i biernej

Przeanalizujmy zatem wpływ zmian dokonanych w ostatnich latach w prawie dotyczącym ochrony gatunkowej roślin na czynną ochronę gatunków rzadkich, ginących i zagrożonych wyginięciem. (Y)

W rozporządzeniach ministerialnych dotyczących ochrony gatunkowej roślin z 1983 r. oraz z 1995 r. (1, 2) istniał zapis zabraniający „niszczenia, zrywania, ścinania lub usuwania (wykopywania) z naturalnych stanowisk roślin podlegających całkowitej ochronie oraz zbywania, nabywania, przenoszenia i wywożenia ich za granicę w stanie świeżym lub suszonym” (§ 2 ust. 1 pkt 1.) z zastrzeżeniem, że „przepisu ust. 1 pkt 1 nie stosuje się do roślin gatunków chronionych hodowanych w plantacjach i ogrodach, z tym że przenoszenie, przesyłanie i sprzedawanie hodowanych roślin gatunków chronionych może odbywać się wyłącznie na podstawie zezwoleń udzielanych przez terenowy organ administracji państwowej stopnia wojewódzkiego” (§ 2.1.2.). W rozporządzeniu z 1995 r. pojawiło się określenie „dziko rosnące rośliny” oraz zastrzeżenie, że zakazy, o których mowa w ust. 1 pkt 1, nie dotyczą wykonywanych czynności związanych z prowadzeniem racjonalnej gospodarki człowieka, a szczególnie: rolnej, leśnej i rybackiej. W obydwu rozporządzeniach nie sprecyzowano pojęcia roślin dziko rosnących. Także w ustawie o ochronie przyrody z 16 kwietnia 2004 r. (6) pojęcie to nie zostało zdefiniowane. Tak więc, nie wnikając w szczegóły, pod pojęciem tym rozumiano rośliny zasiedlające bez ingerencji ludzkiej stanowiska naturalne. W ten zakres pojęciowy nie włączano roślin introdukowanych na stanowiska zastępcze, a więc należące do gatunków chronionych rośliny introdukowane nie podlegały regulacjom prawnym.

Taki stan rzeczy umożliwiał prowadzenie dotychczasowej działalności na obszarach, na które introdukowano rośliny z gatunków chronionych wskazanych w w/w rozporządzeniach, do których nie stosowano określonych w stosownych paragrafach odstępstw od zakazów. Do 2004 r. nie było zatem problemów z uzyskaniem zgody właścicieli i zarządców gruntów na introdukcję gatunków zagrożonych na wybrane stanowiska zastępcze. Negatywny był fakt, że właściciel gruntu mógł zmienić jego użytkowanie, niszcząc wprowadzoną tam populację; jednakże wobec możliwości wprowadzenia gatunku na wiele stanowisk zastępczych ta ewentualność była mało istotna.

           W latach 1992–1996 prowadziłem ogólnopolski program restytucji gatunku z tej grupy roślin. Co prawda wówczas nie wymagano jeszcze przedstawiania pisemnej zgody właścicieli działek na wprowadzenie roślin, ale werbalnie wszyscy właściciele i użytkownicy, do których się zwracałem (ponad 55 zapytań), wyrażali zgodę, włączając w to instytucje odpowiedzialne za rezerwaty przyrody, co w tej chwili byłoby zapewne całkowicie niemożliwe.

Sytuacja zmieniła się w 2004 r., kiedy to w Rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących roślin objętych ochroną (3) interesujący nas fragment § 6 przybrał następujące brzmienie: „W stosunku do dziko występujących roślin należących do gatunków o których mowa w § 2–4, wprowadza się następujące zakazy: 1. zrywania, niszczenia i uszkadzania; 2. niszczenia ich siedlisk i ostoi […]”. Usunięcie sformułowania „z naturalnych stanowisk”, mimo dalszego braku definicji roślin dzikich, wprowadziło spore zamieszanie. Wskazano także gatunki, do których nie stosuje się żadnych odstępstw od zakazów. Wielu właścicieli i zarządców gruntów – „dmuchając na zimne" z uwagi na nieprecyzyjność przepisów –zaczęło nie zgadzać się na wprowadzenie na ich tereny roślin, do których nie stosuje się wcześniej opisywanych ustępstw.

           W latach 20062008 na podobne zapytania skierowane do 45 właścicieli i zarządców terenów, dotyczące 58 potencjalnych stanowisk, pozytywną ustną odpowiedź (w dalszym ciągu nie było jeszcze wymogu posiadania pisemnej zgody) uzyskałem już tylko od 28 adresatów zapytania. Gdyby wymagana była pisemna zgoda, prawdopodobnie pozostałoby tylko kilku (PZW, lasy państwowe i kilku prywatnych, którym zależałoby na uzyskaniu dopłat za koszenie łąk).

Ostateczny cios restytucji roślin należących do tej grupy (a więc najrzadszych, wśród których są gatunki wymieniane w Załączniku 1 Konwencji Berneńskiej i w Europejskiej Czerwonej Księdze) został zadany w 2012 r. W art. 5 ustawy o ochronie przyrody – opublikowanej w Dz. U. z dn. 31 sierpnia 2012 r., poz. 985 (7) – dodano punkt 15a, definiujący pojęcie rośliny(zwierzęcia i grzyba) dziko występującej jako niepochodzącej z uprawy oraz wprowadzonej do środowiska przyrodniczego w celu odbudowy lub zasilenia populacji. Zapis zrównujący w prawach populacje rosnące na stanowiskach naturalnych oraz populacje introdukowane na stanowiska zastępcze, w połączeniu z wprowadzoną w 2004 r. – w rozporządzeniu Ministra Środowiska w sprawie gat. dziko występujących roślin objętych ochroną – grupą gatunków, do których nie stosuje się odstępstw, spowodował całkowite wycofanie się właścicieli i zarządców terenu z wyrażania zgody na wprowadzanie na ich grunty tych roślin. Tak więc wprowadzone w przepisach zmiany zlikwidowały możliwości prowadzenia restytucji tych gatunków w najbardziej pożądanej formie – czyli przywracania ich środowisku naturalnemu.

Nikt nie chce mieć problemów z tym związanych.

W latach 2012–2013 jedna z organizacji przyrodniczych prowadziła prace, w których brałem udział, dotyczące restytucji rośliny ściśle chronionej, która nieomal wyginęła w Polsce, o największych priorytetach ochronnych. W trakcie projektu wytypowano około 52 miejsc nadających się do wsiedlenia w nie roślin. Potencjalnych stanowisk (działek) było nieomal o 80 więcej – w tym ok. 30 działek […] Parku Krajobrazowego). Listownie kontaktowano się z 78 właścicielami. Prócz osób prywatnych negatywnie do projektu były nastawione władze Parku oraz Agencji Nieruchomości Rolnych, która ignorowała wszelką przesyłaną pocztę. Najbardziej nieprzychylne było stanowisko Gminy […], gdzie odmowę uzasadniono chęcią sprzedaży działek z komentarzem, że »mają same problemy z tą Naturą i oni byli bardzo przeciw przy zatwierdzaniu im obszaru«. Ostatecznie otrzymano zgodę na rozpoczęcie działań w obrębie 10 stanowisk, położonych na zaledwie 7 działkach należących do 4 właścicieli, ale gdyby nie wsparcie udzielane nam przez ważne osoby, cieszące się poważaniem na tym terenie, najprawdopodobniej do dyspozycji byłoby tylko 1 stanowisko. Odpowiedź negatywna lub brak odpowiedzi dotyczyła 95% przypadków.

W marcu 2013 r. Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska zorganizowała debatę dotyczącą projektowanych zmian w zakresie ochrony gatunkowej roślin i grzybów. Przedstawiony w jej trakcie powyższy problem znalazł zrozumienie wśród większości uczestników. Zaowocowało to późniejszą propozycją, złożoną przez GDOŚ, wprowadzenia stosownej poprawki w § 7 rozporządzenia z 2012 r. o treści „Zakazy, o których mowa w § 6 ust. 1 pkt. 1–3, w stosunku do roślin wprowadzonych do środowiska przyrodniczego w celu odbudowy populacji, nie dotyczą wykonywania czynności związanych z prowadzeniem racjonalnej gospodarki rolnej, leśnej lub rybackiej, jeżeli technologia prac uniemożliwia przestrzeganie zakazu”. Niestety nie znalazło to uznania zespołu przygotowującego projekt zmian rozporządzenia. Ostatnia wersja ustawy z 2004 r. (8, 9) i obecnie obowiązujące zarządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 października 2014 r. (5) powielają wprowadzone wcześniej błędne rozwiązania dotyczące tej grupy roślin.

Paradoksem w rozporządzeniu jest fakt, że gatunki, których nie dotyczą odstępstwa (zaznaczone cyfrą 3 w załączniku do rozporządzenia), są gatunkami najrzadszymi, ginącymi i najczęściej są oznakowane w tym samym załączniku cyfrą 1 – oznaczającą gatunki wymagające ochrony czynnej.

           Od roku 2004 Wrocławski Ogród Botaniczny prowadzi  badania  nad jednym z najrzadszych w Europie (kilkanaście stanowisk) gatunków roślin, którego krajowa populacja, na stanowisku naturalnym, liczy obecnie kilkanaście-kilkadziesiąt roślin. Gatunek z Europejskiej Czerwonej Księgi, objęty Konwencją Berneńską, w kraju chroniony (w rozporządzeniu ministra oznaczony cyframi 1, 2, 3; w stosunku do którego wyznacza się strefę ochronną wokół stanowiska). Badania planowano zakończyć w ub. roku introdukcją roślin na kilka wytypowanych stanowisk zastępczych. Niestety, wszyscy właściciele i zarządcy potencjalnych stanowisk zastępczych wycofali zgodę na wprowadzenie na nie roślin lub nie udzielili jej.

Biorąc powyższe pod uwagę, na tytułowe pytanie "Czy można zagłaskać kota na śmierć?" odpowiedź może być tylko twierdząca.

PIŚMIENNICTWO 

    1. Rozporządzenie Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 30 kwietnia 1983 r. w sprawie wprowadzenie ochrony gatunkowej roślin (Dz. U. Nr 7, poz. 234).
    2. Rozporządzenie Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 6 kwietnia 1995 r. w sprawie wprowadzenie ochrony gatunkowej roślin (Dz. U. Nr 41, poz. 214).
    3. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących roślin objętych ochroną (Dz. U. Nr 168, poz. 174).
    4. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 5 stycznia 2012 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz. U. 2012.81 z dnia 20 stycznia 2012 r.).
    5. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz. U. z dnia 16 października 2014 r., poz. 1409).
    6. Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz. U. Nr 92, poz. 880).
    7. Ustawa z dnia 13 lipca 2012 r. w sprawie zmiany ustawy o ochronie przyrody oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z dnia 31 sierpnia 2012 r., poz. 985).
    8. Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 maja 2013 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o ochronie przyrody (Dz. U. 2013, poz. 627).
    9. Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. Tekst jednolity. Kancelaria Sejmu, 12.11.2014; str.1-141.

 

dr Ryszard Kamiński 

Ogród Botaniczny Uniwersytetu Wrocławskiego

50-335 Wrocław, ul. Sienkiewicza 23

e-mail: kaminskr@biol.uni.wroc.pl

 

COPYRIGHT © Sebastian Gąsior 2017