Historia ogrodu w fotografii - cz. 2

Plan Ogrodu z 1929 r.

Plan_Ogrodu_z_1929_r

W latach 30. XX w. Ogród Botaniczny stracił na znaczeniu jako placówka naukowa. Ogólnoświatowy kryzys gospodarczy przyczynił się do zubożenia uczelni, w botanice zaś coraz wyraźniej dominowały dyscypliny laboratoryjne: fizjologia roślin, embriologia, anatomia, cytologia i genetyka, dla których Ogród nie stanowił tak ważnej bazy jak dawniej dla systematyki i geografii roślin. Dwaj ostatni dyrektorzy, Peter Stark (w latach 1927-1928) i Johannes Buder (1929-1945), byli fizjologami roślin. Nie wydali ani jednego przewodnika po Ogrodzie, a krótkie wzmianki o jego ówczesnych zasobach można znaleźć jedynie w ogólnych przewodnikach po Wrocławiu. Na planie Ogrodu z 1929 r. zaznaczono, co ciekawe, najbardziej godne uwagi okazy drzew, w wiekszości już nieistniejące. Była wśród nich topola czarna (Populus nigra L.), pamiętająca jeszcze czasy sprzed założenia Ogrodu, leszczyna turecka (Corylus colurna L.), dwa wiązy górskie (Ulmus glabra Huds.) o obwodzie pnia ponad 4 m, kłęk kanadyjski (Gymnocladus dioicus (L.) K. Koch), jarząb szwedzki (Sorbus intermedia (Ehrh.) Pers.), ośmiopniowy skrzydłorzech kaukaski (Pterocarya fraxinifolia (Lam.) Spach), jarząbogrusza uszkowata (×Sorbopyrus auricularis (Knoop) C.K. Schneid.) - interesujący mieszaniec międzyrodzajowy, oraz żyjące do dziś, zrośnięte okazy, męski i żeński, miłorzębu dwuklapowego (Ginkgo biloba L.).

Plan Ogrodu z 1992 r.

Plan_Ogrodu_z_1992_r

Po wojnie powierzchnia Ogrodu wzrosła z ok. 5 do 7,4 ha. Po stronie południowo-wschodniej i zachodniej zostały do niego przyłączone tereny, które dawniej były zabudowane. W części południowo-zachodniej powstał w latach 60. stosunkowo rozległy dział roślin ozdobnych ze sztucznym stawem przeznaczonym dla kolekcji odmian uprawnych grzybieni (Nymphaea). Trawniki i kwatery z roślinami dekoracyjnymi zajęły też miejsce dawnego ogrodu dyrektora i jego służbowego domu, rozebranego z powodu złego stanu technicznego w latach 50. Na przedłużeniu ciągu szklarni z początku XX w. wzniesiono w latach 80. nowy obiekt naukowo-dydaktyczny, składający się ze szklarni, w tym tzw. hali wegetacyjnej, łącznika, w którym zainstalowano 29 akwariów o pojemności 1200 l każde, oraz budynku mieszczącego laboratoria, pracownie, sale konferencyjną i pomieszczenia socjalne. Dawny dział akwarystyczny przebudowano na otwartą w 1996 r. wystawę "Panorama Natury", obrazującą rozwój przyrody ożywionej od prekambru do czwartorzędu. Na południowo-wschodnim krańcu Ogrodu dr Jadwiga Teleżyńska założyła w latach 50. dział morfologii i biologii roślin. Na poszczególnych poletkach posadzone zostały rośliny ilustrujące rozmaite zagadnienia morfologiczne i ekologiczne. W latach 90. XX w. i na początku XXI w. dział ten został powiększony o nowe kwatery i nazwany działem dydaktycznym. Teraz można tu zobaczyć m.in. uprawy zachowawcze roślin z Polskiej Czerwonej Księgi Roślin rzadkich i zagrożonych, kolekcje pnączy, odmiany roślin ozdobnych uzyskane przez polskich hodowców.

Pierwszy opis Ogrodu z 1830 r.

Pierwszy_opis_Ogrodu_z_1830_r

Doktor medycyny i chirurgii, praktykujący lekarz i docent prywatny na Uniwersytecie Wrocławskim Heinrich Robert Göppert pełnił od 1827 r. funkcję konserwatora Ogrodu, czyli asystenta do spraw naukowych.W początkach swojej działalności wydał anonimowo krótki raport o stanie Ogrodu, a w 1830 r. - pierwszy szczegółowy opis Ogrodu wraz z planem, będący nieocenionym źródłem informacji o jego funkcjonowaniu i zasobach roślinnych w pierwszych latach istnienia. Praca składa się z następujących rozdziałów:

I. Położenie, ukształtowanie, zasięg i granice Ogrodu.

II. Temperatura, gleby, nawodnienie Ogrodu.

III. Podział Ogrodu i liczba roślin gruntowych.

IV. Budynki i personel.

V. Krótka historia Ogrodu.

VI. Naukowe funkcje Ogrodu.

Na końcu dołączone są trzy aneksy, obejmujące wykazy znajdujących się w kolekcjach Ogrodu roślin stosowanych w medycynie i technice oraz innych rzadko spotykanych gatunków.

Przewodnik z 1914 r.

Przewodnik_z_1914_r

Ostatni w okresie niemieckim przewodnik po Ogrodzie wyszedł spod pióra prof. Ferdinanda Paxa i został wydany w roku 1914. Omawia on kolejno historię Ogrodu, działy gruntowe: systematyczny, roślin użytkowych i fitogeograficzny, kolekcje szklarniowe i Muzeum Botaniczne. Na dołączonym planie widać, jak istotną rolę odgrywał w tamtych czasach dział systematyki roślin, ukształtowany według stale doskonalonego systemu A. Englera. Zresztą sam dyrektor był również wybitnym systematykiem, znawcą m.in. rodzin klonowatych (Aceraceae), wilczomleczowatych (Euphorbiaceae) i pierwiosnkowatych (Primulaceae). Niezmiernie interesujący jest zamieszczony w przewodniku regulamin zwiedzania. Dowiadujemy się z niego, że Ogród był otwarty od marca do października w dni powszednie od godz. 7 do 12 i od 14 do 18, a ponadto od maja do października - w każdą pierwszą niedzielę miesiąca. Szklarnie ekspozycyjne udostępniano jedynie między 16.30 a 17.30. Dzieci do lat 14 mogły wchodzić do Ogrodu tylko pod opieką rodziców lub nauczycieli. Do celów naukowych można było otrzymać ścięte przez ogrodnika pędy roślin. Fotografowanie i rysowanie bez specjalnego zezwolenia było jednak zabronione. Nie wpuszczano do Ogrodu wózków dziecięcych ani inwalidzkich, a każdy, kto nie podporządkował się regulaminowi, musiał sie liczyć z tym, że może być doprowadzony przed oblicze dyrektora albo nawet wydalony z Ogrodu.

Pismo Komisji Organizacyjnej z 1811 r.

Pismo_Komisji_Organizacyjnej_z_1811_r

Gdy w 1811 r., w związku z założeniem Uniwersytetu w Berlinie, postanowiono rozwiązać Uniwersytet we Frankfurcie nad Odrą, a jego kadrę i dobra materialne przenieść do Wrocławia i połączya z istniejącą tu od 1702 r. jezuicką akademią Leopoldiną, pomyślano również o założeniu ogrodu botanicznego na potrzeby badań naukowych i dydaktyki. Już w poprzednim roku król pruski Fryderyk Wilhelm III wydał rozkaz gabinetowy, w którym przyznał przyszłemu Uniwersytetowi parcelę na terenie pofortyfikacyjnym. Miejsce pod uprawę roślin wybrał prof. Franz Heyde, przedstawiciel Leopoldiny, późniejszy dyrektor Ogrodu. W Archiwum Państwowym we Wrocławiu zachowało się pismo z 20 lipca 1811 r., w którym Akademicka Komisja Organizacyjna zwraca się do Magistratu w sprawie dokładnego ustalenia i wytyczenia w terenie granic ogrodu, tak aby zostały uwzględnione wymagania siedliskowe różnych grup roślin. Petycję podpisali członkowie Komisji: radca stanu Schultz, Generallandschafts-Direktor von Haugwitz, radcy rządowi Neumann i Bredow oraz prałat Sckeyde.

Odpowiedź radnych miejskich z 1811 r.

Odpowied_radnych_miejskich_z_1811_r

Odpowiedź radnych miejskich na pismo Akademickiej Komisji Organizacyjnej w sprawie wytyczenia granic przyszłego ogrodu botanicznego, datowana 3 sierpnia 1811 r., była typowa dla pruskiej procedury biurokratycznej - zawiła i wymijająca. Radni doceniali korzyści płynące z istnienia we Wrocławiu instytucji naukowej i byli gotowi przyznać Uniwersytetowi nieco więcej gruntu niż początkowo zamierzano, ale nie czuli się upoważnieni do wprowadzenia jakichkolwiek zmian, dopóki dwór królewski nie potwierdzi darowizny na rzecz miasta. Na tym urywa się korespondencja między przedstawicielami organizowanego Uniwersytetu a władzami miejskimi. Nie są znane dokumenty regulujące ostatecznie sprawę granic Ogrodu. Wiadomo jednak, że oprócz terenów pofortyfikacyjnych Ogród otrzymał parcele położone w obrębie historycznego Ostrowa Tumskiego i należące wcześniej do kurii, wraz z budynkami, które przeznaczono na dom służbowy dyrektora, dom ogrodnika i pomieszczenia gospodarcze.

Pismo J. Budera z 1944 r.

Pismo_J._Budera_z_1944_r

W ostatnich miesiącach II wojny światowej sytuacja Ogrodu stawała się coraz bardziej dramatyczna. W Archiwum UWr zachowało się pismo z 8 sierpnia 1944 r., wystosowane przez ówczesnego dyrektora, prof. J. Budera, do kuratora Uniwersytetu. Z treści listu wynika, że tego dnia rano prof. Buder stwierdził nieobecność siedmiu ogrodników, którzy bez jego wiedzy, w nocy, zostali powołani do służby wojskowej. Byli to pracownicy szklarni, odpowiedzialni za najcenniejsze kolekcje roślin tropikalnych. Delikatne okazy, pozostawione choćby na kilka dni bez opieki, musiały zginąć, co byłoby tym dotkliwszą stratą, że wiele niemieckich ogrodów botanicznych już wcześniej zniszczono nalotami bombowymi. Telefoniczna interwencja przyniosła tylko taki skutek, że kurator zagroził dyrektorowi oskarżeniem o sabotaż służby wojskowej w stanie wyższej konieczności. Prof. Buder stanowczo zaprotestował przeciw takiemu zarzutowi i domagał się jego cofnięcia, dodając, że sam by się dobrowolnie zgłosił do armii, podobnie jak to uczyniło wielu jego kolegów z Królewca. Powstrzymywała go jednak świadomość, że takie posunięcie 60-letniego, chorego na serce człowieka byłoby jedynie pustym gestem.

Katalog nasion z 1820 r.

Katalog_nasion_z_1820_r

Jednym z głównych źródeł pozyskiwania nowych gatunków roślin była od początku istnienia ogrodów botanicznych wymiana nasion z innymi placówkami tego typu w kraju i za granicą. W drugiej połowie XVIII w. dla ułatwienia kontaktów i przepływu informacji zaczęto wydawać drukiem katalogi oferowanych nasion, noszące przeważnie tytuł "Index seminum". Pierwszy taki spis z wrocławskiego Ogrodu Botanicznego ukazał się w 1818 r., czyli zaledwie sześć lat po rozpoczęciu zagospodarowywania terenu. Obejmował ponad 1300 pozycji, głównie byliny i rośliny jednoroczne. Zawierał też diagnozy sześciu opisanych przez Treviranusa nowych gatunków roślin, z których drapacz Cnicus altaicus (Spreng.) Trevir., pięciornik złoty Potentilla chrysantha Trevir. i mlecz Sonchus longifolius Trevir. zachowały swoje nazwy do dziś. W archiwum Ogrodu znajdują się kopie kilkudziesięciu wydań indeksu nasion z lat 1818-1934, odnalezionych w bibliotekach Berlina, Tybingi i Wiednia.

Na reprodukcji: drugi suplement do pierwszego katalogu nasion, strona tytułowa.

Katalog nasion z autografem Treviranusa

Katalog_nasion_z_autografem_Treviranusa

Na reprodukcji: drugi suplement do pierwszego katalogu nasion, strona 3 z autografem ówczesnego dyrektora, prof. L.Ch.

Koperta listu F.J.H. von Muellera z 1880 r.

Koperta_listu_F.J.H._von_Muellera_z_1880_r

Niemal od początku swojego istnienia Ogród Botaniczny utrzymywał kontakty z wszystkimi liczącymi się instytucjami botanicznymi w Europie, a także poza jej granicami. Już prof. Treviranus w latach 20. XIX w. prowadził wymianę materiału roślinnego z ponad trzydziestoma ogrodami krajowymi i zagranicznymi, w tym z krakowskim, warszawskim i krzemienieckim. Grono współpracowników, ofiarodawców i korespondentów znacznie rozszerzyło się za czasów H.R. Göpperta, najaktywniejszego spośród niemieckich dyrektorów Ogrodu. Jednym z dostawców cennych roślin, pochodzących z mało jeszcze zbadanej w tamtych czasach Australii, był baron Ferdinand Jacob Heinrich von Mueller (1825-1896). Mieszkał on w Australii od 1847 r., od 1853 r. pełnił funkcję rządowego botanika kolonii Wiktoria, a w latach 1857-1873 kierował Ogrodem Botanicznym w Melbourne. W czasie licznych podróży zbadał szatę roślinną rozległych połaci Australii, opisał wiele nowych gatunków roślin i założył niezwykle bogaty zielnik roślin australijskich, przechowywany obecnie w Melbourne. W dziedzinie botaniki stosowanej zasłużył się aklimatyzacją roślin obcego pochodzenia oraz wprowadzeniem do uprawy w innych krajach australijskich roślin użytkowych. Do wrocławskiego Ogrodu Botanicznego przysyłał, począwszy od lat 60. XIX w., paprocie drzewiaste i sagowce.

< Wstecz | Dalej >

Polub Ogród Botaniczny na Facebooku

TripAdvisor_Recenzje Wroclaw University Botanical Garden

social-icon

Sonda

Czy odwiedziłaś/eś już nasz Ogród?